آخرین وضعیت راه آهن رشت به آستارا و نقش آن در تکمیل کریدور شمال جنوب

اهمیت استراتژیک کریدور بین المللی شمال جنوب

تکمیل شبکه های حمل و نقل به ویژه خطوط ریلی، یکی از موتورهای اصلی توسعه اقتصادی و تقویت جایگاه ژئوپلیتیک کشورها محسوب می شود. در این میان، کریدور بین المللی حمل و نقل شمال جنوب (INSTC) به عنوان یک مسیر ترانزیتی چند وجهی، ایران را از طریق دریای خزر به روسیه و اروپا و از طریق خلیج فارس و دریای عمان به هند و جنوب شرق آسیا متصل می سازد. این کریدور ۷۲۰۰ کیلومتری، با هدف کاهش زمان و هزینه حمل و نقل کالا نسبت به مسیر سنتی کانال سوئز طراحی شده است.

پروژه راه آهن رشت به آستارا به دلیل موقعیت راهبردی خود در مسیر این کریدور، سال ها است که مورد توجه دولت ها و نهادهای بین المللی قرار دارد. پیشرفت این پروژه بر حجم و سرعت ترانزیت کالا و مسافر در این مسیر حیاتی تاثیر مستقیم می گذارد و نبود آن، کارایی کل کریدور را با چالش مواجه می کند. در حال حاضر، کالاها در این فاصله با کامیون جابه جا می شوند که سرعت و حجم ترانزیت را به شدت کاهش می دهد و هزینه های لجستیکی را افزایش می دهد.

دستاورد بزرگ: بهره برداری از خط ریلی رشت به بندر کاسپین

مسیر ریلی رشت به بندر کاسپین به عنوان بخش پایانی خط آهن قزوین رشت و اتصال دهنده شبکه ریلی سراسری ایران به بندر مهم کاسپین در سواحل دریای خزر، به مرحله بهره برداری رسیده است. این قطعه ریلی ۳۵ تا ۳۷ کیلومتری با سرمایه گذاری بالغ بر ۱۷ هزار و ۵۰۰ میلیارد ریال احداث شده و تکمیل آن نقطه عطفی در اتصال دریای خزر به شبکه ریلی سراسری محسوب می شود.

پروژه راه آهن رشت کاسپین که از سال ۲۰۰۶ آغاز شده بود، در سال های اخیر سرعت گرفت و به پایان رسید. با وجود مسیر نسبتا کوتاه، شرایط جغرافیایی منطقه گیلان نیازمند احداث سازه های متعددی از جمله ۱۸ پل بزرگ و ۲۴۳ پل کوچک بوده است. مراسم افتتاح رسمی این بخش در تاریخ ۳۰ خرداد ۱۴۰۳ با حضور مقامات عالی رتبه ایرانی و نمایندگانی از کشورهای روسیه و جمهوری آذربایجان برگزار شد که نشان دهنده اهمیت منطقه ای این پروژه است.

سرعت در نظر گرفته شده برای قطارهای مسافری در این مسیر ۱۲۰ کیلومتر بر ساعت و برای قطارهای باری ۸۰ کیلومتر بر ساعت است. با افتتاح این بخش، نه تنها رویه های صادرات، واردات و ترانزیت تسهیل می گردد، بلکه یکی از مهمترین و راهبردی ترین گذرگاه های حمل و نقل بین المللی پس از حدود ۲۴ سال به شکل کامل تری فعال خواهد شد. این اتصال ریلی امکان حمل و نقل ترکیبی (Multimodal Transport) را از طریق دریا، زمین و ریل فراهم می آورد.

حلقه مفقوده: جزئیات فنی و اجرایی مسیر ۱۶۰ کیلومتری رشت به آستارا

در حالی که بخش قزوین رشت از مسیر ریلی شمال در سال ۱۳۹۷ به بهره برداری رسید، قطعه ۱۶۰ تا ۱۶۴ کیلومتری رشت به آستارا همچنان در دست احداث و آماده سازی نهایی است. این بخش تنها قطعه ریلی باقی مانده در مسیر کریدور شمال جنوب است که اتصال کامل شبکه ریلی ایران به راه آهن جمهوری آذربایجان و از آنجا به روسیه را میسر می سازد.

احداث این مسیر به دو بخش اصلی تقسیم می شود. بخش اول شامل زیرسازی و روسازی حدود ۱۴۰ کیلومتر از مسیر است که فرآیند مناقصه و انتخاب پیمانکار برای آن در حال پیگیری است. بخش دوم، قطعه انتهایی به طول ۱۱.۵ کیلومتر است که پیچیدگی های فنی خاصی دارد و ساخت آن به قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا واگذار شده است. فرآیند تحویل زمین به این قرارگاه انجام شده و پیمانکار پروژه در حال تجهیز کارگاه و آغاز عملیات مقدماتی است.

چالش های مهندسی و راهکارهای نوین حفاظت از محیط زیست

شرایط جغرافیایی و اقلیمی استان گیلان، اجرای پروژه های عمرانی بزرگ را با چالش های منحصر به فردی روبرو می کند. وجود تالاب ها، زمین های کشاورزی حاصلخیز، جنگل های هیرکانی و سطح بالای آب های زیرزمینی، نیازمند طراحی های مهندسی دقیق و ویژه است. پیش از آغاز عملیات اجرایی گسترده، مطالعات دقیق زمین شناسی و فنی در مسیر ضروری است تا چالش های احتمالی مانند نوع خاک، پستی و بلندی ها و نیاز به احداث تونل یا پل شناسایی شود.

یکی از راهکارهای نوین پیشنهادی برای این پروژه، احداث بخش قابل توجهی از مسیر بر روی سازه های پل است. بر اساس طرح های پیشنهادی، حدود ۴۰ کیلومتر از مسیر ریلی که احتمال ورود به اراضی کشاورزی یا جنگلی را دارد، برای حفظ محیط زیست و جلوگیری از تخریب اکوسیستم منطقه، بر روی پل احداث خواهد شد. در این طرح، احتمال ایجاد مدولارهای ۳۰ متری (دهانه پل) در نظر گرفته شده است تا ریل از روی آن عبور کند و فعالیت های کشاورزی و زیست بوم طبیعی در زیر مسیر ریلی ادامه یابد.

وضعیت مالی و چالش های تامین اعتبار پروژه

پروژه احداث راه آهن رشت به آستارا با وجود اهمیت راهبردی، با چالش های متعددی روبرو بوده است. یکی از اصلی ترین موانع، تامین مالی پروژه است که به دلیل نیاز به سرمایه گذاری کلان، نیازمند مشارکت و همکاری های بین المللی می باشد. تکمیل این ۱۶۰ کیلومتر مسیر ریلی در شرایط جغرافیایی گیلان، اعتبارات هنگفتی را می طلبد که تامین آن از محل بودجه های داخلی به تنهایی دشوار است.

توافقاتی با کشور روسیه برای سرمایه گذاری و تسریع در روند ساخت این مسیر ریلی صورت گرفته است. ایران و روسیه تفاهم نامه ای برای همکاری در احداث و تامین مالی پروژه امضا کرده اند که چارچوب کلی مشارکت دو کشور را تعیین می کند. با این حال، گزارش ها حاکی از آن است که طرف روس در تامین مالی سهم خود در پروژه با چالش هایی روبرو شده و این مسئله باعث تاخیر در نهایی شدن قرارداد سرمایه گذاری گردیده است. پیشرفت عملیات اجرایی به شدت به نهایی شدن این قراردادهای تجاری و مالی وابسته است.

فرآیند تملک اراضی و تعامل با جوامع محلی

محدودیت منابع در تملک اراضی، یکی از اصلی ترین موانع پروژه های ریلی در مناطق پرجمعیت و کشاورزی محسوب می شود. فرآیند پیچیده و هزینه بر تملک اراضی در مسیر احداث خط آهن رشت به آستارا، نیازمند تدابیر ویژه است. بخش قابل توجهی از مسیر از میان زمین های کشاورزی عبور می کند و تملک این اراضی می تواند به معیشت خانوارهای محلی آسیب بزند.

برای رفع این چالش، مدل جدیدی برای تملک و جبران خسارت پیشنهاد شده است که در حال بررسی می باشد تا پروژه بدون ایجاد تنش اجتماعی پیش برود. خوشبختانه با پیگیری های دولت و نهادهای مربوطه، روند آزادسازی اراضی این پروژه شتاب گرفته است و بخش عمده ای از مسیر (بیش از ۱۰۰ کیلومتر) تاکنون آزادسازی و تملک شده است. پیش بینی می شود فرآیند تملک اراضی باقی مانده در کوتاه ترین زمان ممکن تکمیل گردد تا مانع اصلی بر سر راه تجهیز کارگاه ها و آغاز عملیات روسازی برطرف شود.

مقایسه حمل و نقل ریلی و جاده ای در این مسیر

تا زمان تکمیل بخش ریلی رشت به آستارا، برای بهره برداری هرچه بیشتر از کریدور شمال جنوب، از روش حمل و نقل ترکیبی استفاده می شود. در این روش، کالا پس از رسیدن به رشت از طریق ریل، با کامیون به آستارا منتقل شده و سپس مجددا وارد شبکه ریلی جمهوری آذربایجان می شود. این فرآیند دارای محدودیت های جدی است که تکمیل خط آهن آن ها را برطرف خواهد کرد.

• کاهش زمان ترانزیت: حمل و نقل ریلی به طور متوسط ۳۰ تا ۴۰ درصد سریع تر از حمل و نقل جاده ای در مسیرهای طولانی است و تاخیرهای ناشی از ترافیک جاده ای و تعویض وسایل حمل را حذف می کند.
• کاهش هزینه ها: هزینه حمل هر تن کالا با قطار به مراتب کمتر از کامیون است که این امر قیمت تمام شده کالا را برای مصرف کننده نهایی در کشورهای مقصد کاهش می دهد.
• افزایش ایمنی: آمار تصادفات و آسیب دیدگی کالا در حمل و نقل ریلی به طور قابل توجهی پایین تر از حمل و نقل جاده ای است.
• کاهش آلودگی زیست محیطی: قطارها به ازای هر تن کیلومتر، آلایندگی کربنی بسیار کمتری نسبت به کامیون های دیزلی تولید می کنند که با اهداف توسعه پایدار همخوانی دارد.

چشم انداز آینده و زمان بندی تکمیل پروژه

با توجه به اهمیت راهبردی راه آهن رشت به آستارا برای اقتصاد و جایگاه ترانزیتی ایران، دولت اهتمام ویژه ای به تکمیل هرچه سریع تر این پروژه دارد. تلاش ها برای رفع موانع موجود، به ویژه در زمینه تامین مالی و نهایی کردن قراردادها با طرف خارجی، در دستور کار قرار دارد. بر اساس توافقات صورت گرفته، پیش بینی می شود پس از آغاز عملیات اجرایی کامل و رفع موانع تملک اراضی، ساخت این مسیر ریلی حدود سه سال به طول انجامد.

تکمیل این پروژه نه تنها برای ایران، بلکه برای کشورهای همسایه و شرکای تجاری مانند روسیه، جمهوری آذربایجان و هند نیز اهمیت فراوان دارد. این خط آهن عملا ایران را به بازارهای بزرگ منطقه و جهان متصل خواهد کرد و موقعیت کشور را به عنوان یک مسیر ترانزیتی مطمئن و کارآمد در سطح جهانی تثبیت می نماید.

پرسش های متداول